Ik leer van de studenten, en ik help hen tegelijkertijd een stukje verder op weg om hun studie te kunnen vervolmaken. Tegelijkertijd constateer ik een zeer gering aantal promovendi in de accountancybranche. Harde cijfers heb ik niet, maar het feit dat er in belangrijke bladen als Accountancynieuws, De Accountant en Accountant Adviseur nauwelijks meldingen te vinden zijn over promovendi in de accountancybranche, verontrust mij. Ook navraag bij enkele hoogleraren in het onderwijs aan accountancystudenten levert als resultaat op dat het wenselijk is dat meer mensen de handschoen oppakken om promotieonderzoek te doen. De argumenten daarvoor zijn gegrond.

Verzaakte zorgplicht?

De ontwikkelingen van de afgelopen jaren hebben gezorgd voor een groot aantal wijzigingen in het vak, die soms nauwelijks wetenschappelijk onderbouwd zijn. Hetzelfde geldt voor allerlei gedane aannames. Om maar even dichtbij huis te blijven: de aanpassingen rondom de vereenvoudiging van de regelgeving inzake samenstelopdrachten zijn vooral ingegeven door het feit dat accountants toenemende regeldruk als last voelden. Daarbij is niet getoetst of deze aanpassingen wel in overeenstemming waren met de zorgplicht die accountants jegens de ondernemer hebben. Advocaten en beroepsaansprakelijkheidsverzekeraars met wie ik sprak, geven aan dat voor het maatschappelijk verkeer maar een ding relevant is: of de accountant aan de zorgplicht heeft voldaan. Daarbij is het uitgangspunt niet of de accountant dat vindt, maar of de ondernemer die mening is toegedaan. Volgens eerder genoemden geldt dat in de nieuwe richtlijnen met betrekking tot de samenstelopdracht onvoldoende aandacht wordt besteed aan die zorgplicht. Dat lijkt mij voor het accountantsberoep toch een belangrijk aandachtspunt. Het was natuurlijk mooi geweest als we al terug hadden kunnen vallen op een wetenschappelijk onderzoek over de zorgplicht van de accountant. Nu dat niet het geval is, is het niet onverstandig om daar alsnog de nodige energie in te steken.

Verschaffen van zekerheid

Als we het dan toch over samenstelopdrachten hebben, is het denk ik ook goed om te onderzoeken op welke wijze we hieraan wel – enige mate van – zekerheid zouden kunnen geven. Waarde- en goederenstromen zijn dankzij verder doorontwikkelde ICT veel beter te volgen en te identificeren dan pakweg 20 jaar geleden. Voor de accountant liggen hier toch kansen. Echter, die kansen kunnen we alleen maar pakken als we ook bereid zijn om te investeren in wetenschappelijk onderzoek. Ook als het gaat om de gevolgen van XBRL voor de controlepraktijk is het goed om te onderzoeken of vooronderstellingen wel kloppen. Hetzelfde geldt voor het achteraf toetsen van vooronderstellingen van de wetgever bij de invoering van bepaalde wetten, zoals de WTA en de WWFT. Het kost weinig moeite om nog meer materiaal te vinden. Want of het nu gaat over de verwachtingskloof of over de accountant als bedrijfsovernameadviseur voor het MKB; er is genoeg te onderzoeken, mits we bereid zijn om er ook energie in te steken. Tenminste, als we met zijn allen nog steeds vinden dat het accountantsvak een wetenschappelijk vak is. Vooralsnog ga ik daar wel vanuit. Dat impliceert dat er continu onderzoek verricht zou moeten worden naar allerlei aannames en veronderstellingen die aan het vak ten grondslag liggen.

Te weinig ondersteuning

Nu is er natuurlijk wel enig onderzoek verricht, maar wat mij daarbij opvalt, is dat degenen die de afgelopen jaren werkten aan hun promotieonderzoek, zich bijna allemaal gedwongen voelden om het openbare beroep te verlaten. Niet omdat ze het zelf niet zagen zitten om in het openbare beroep werkzaam te blijven. Nee, de meesten gaven aan dat ze daartoe min of meer werden gedwongen door de summiere faciliteiten die het accountantskantoor aanbood om een promotieonderzoek te ondersteunen. Medewerkers die wilden promoveren, werden wel geacht om het normale aantal declarabele uren te maken dan wel een groot deel van hun vakantiedagen in te leveren. Door over te stappen naar het bedrijfsleven of de overheid, kregen ze wel de kans om tegen acceptabele voorwaarden te promoveren. Persoonlijk lijkt mij dit geen goede zaak. Veel zaken hebben namelijk betrekking op het openbare beroep en het lijkt mij een typisch voorbeeld van ‘noblesse oblige’ voor accountantskantoren om dan ook de tijd en de middelen beschikbaar te stellen om de kwaliteit van het beroep steeds verder te professionaliseren.

Positieve uitstraling

Wie de winsten/vennotenbeloningen van menig accountantskantoor aanschouwt, kan toch niet zeggen dat geld een probleem is. Als dat wel zo is, zou ik de vraag willen stellen: ‘Nemen we het accountantsvak wel voldoende serieus?’. Het gaat toch ook om de eer en trots voor zowel de promovendus als het kantoor dat de promotie gefaciliteerd heeft? De uitkomsten van een goed wetenschappelijk onderzoek geven toch ook het maatschappelijk verkeer, waaronder de overheid en politiek, voldoende impulsen om het eigen handelen nog eens tegen het licht te houden? Althans, dat is mijn ervaring. Onlangs promoveerde Martin Dees RA op het onderwerp ‘Externe Verslaggeving van Publieke Organisaties: een multidisciplinair theoretisch kader vanuit een verticaal verantwoordingsperspectief’.

Uit de reacties bij de verdediging van zijn proefschrift bleek dat hij voldoende stof tot nadenken, onderzoek en nadere beschouwing aanleverde. Zaken die niet alleen de accountant in overheidsdienst aangaan, maar die ook de nodige relevantie hebben voor de accountant in het openbaar beroep. Naast onderzoekers hebben we natuurlijk ook kritische lezers nodig die de handschoen oppakken. Ook hier geldt dat er voor veel accountants nog wel wat werk aan de winkel is. Want alleen wanneer we ook echt iets doen met de uitkomsten van wetenschappelijke onderzoeken, professionaliseert het accountantsberoep daadwerkelijk. Kortom, willen we over tien jaar nog relevant zijn, dan is het nu de hoogste tijd om niet alleen zorg te dragen voor het opleiden van mensen tot accountant. Er zal ook nadrukkelijk moeten worden geïnvesteerd in wetenschappelijk onderzoek om ons vak op de (middel)lange termijn op een hoog kwaliteitsniveau te kunnen blijven uitoefenen.

[J. Wietsma AA is verbonden aan Full Finance Consultants te Apeldoorn. janwietsma@accountancynieuws.nl]