De uitkomst? Slechts 60 ontvangen commentaren en nauwelijks input van investeerders, ondernemingsleidingen en commissarissen1. Uit de ontvangen commentaren blijkt bovendien dat direct betrokken partijen (accountants, ondernemingsleiding en commissarissen) voor hun eigen aandeel voor een status-quo-situatie opteren. Eigen belang eerst! Zo blijken de accountants die op het IFAC Paper reageerden, de bestaande controleverklaring het liefst gewoon te laten zoals die nu is. In dit artikel een analyse van de commentaren en de mogelijke gevolgen.

Directe aanleiding voor het consultation paper van het IFAC is de kritiek van het maatschappelijk verkeer op de beperkte toegevoegde waarde van de controleverklaring: een standaard document met een te beperkte  informatieve waarde2. Het gevolg is dat de verwachtingskloof (het verschil tussen de verwachte prestatie – gepercipieerd door de accountant en het maatschappelijk verkeer3 – groter wordt. In het paper doet het IFAC vooral enkele concrete voorstellen om de communicatie van accountants richting het maatschappelijk verkeer te verbeteren, om zodoende de verwachtingskloof te verkleinen. De voorstellen bestaan uit:

1.      veranderingen in de structuur van de controleverklaring (bijvoorbeeld beginnen met de conclusie en het niet meer opnemen van de paragraaf met verantwoordelijkheden van leiding en accountant);

2.      veranderingen in de inhoud van de controleverklaring door informatie op te nemen over de accountantscontrole (bijvoorbeeld de belangrijkste controlerisico’s, het materieel belang waarmee is gecontroleerd en issues bij uitvoering controle) en/of informatie over de bevindingen voorvloeiend uit controlewerkzaamheden (bijvoorbeeld mate van conservatisme van de gehanteerde grondslagen voor verslaggeving en de beschrijving van de belangrijkste schattingsonzekerheden);

3.      het beschrijven van de werkzaamheden van de accountant ten aanzien van overige informatie in het jaarverslag (bijvoorbeeld de MD&A en het directieverslag);

4.      het uitbreiden/introduceren van de Corporate Governance-rapportage met eventueel daaraan gekoppeld een Assurance  rapport van een accountant;

5.      het uitvoeren van Assurance werkzaamheden op andere (financiële) uitingen van de onderneming door de accountant (bijvoorbeeld persberichten, MVO en risk management).

Het bijzondere van dit consultation paper is dat het voorstellen doet die er voor ieder van de direct betrokken partijen (accountants, ondernemingsleiding en commissarissen) toe kunnen leiden dat de betreffende partij méér informatie gaat verstrekken aan het maatschappelijk verkeer. De vraag is dus of deze partijen de mogelijkheid tot het indienen van commentaar vooral als politiek middel zien om eigen belangen te behartigen. Het eventuele gevolg daarna is een status-quo-situatie.

Ingediende commentaren

Een overzicht van de commentaren op het consultation paper van het IFAC zijn opgenomen in tabel 1. In onderdeel I (tabel 1) is aangegeven in welke mate iedere groep stakeholders het eens is met de vijf voorstellen van het IFAC. Daarnaast bestond de mogelijkheid om van de vijf voorstellen aan te geven welk voorstel naar verwachting het meest effectief zal zijn  (onderdeel II, tabel 1).

Opvallend

Het eerste dat opvalt, is dat voornamelijk accountants reageren (43 van de 60 ingediende commentaren zijn van individuele accountants, accountantskantoren of beroepsorganisaties). Het aantal reacties van andere direct betrokkenen (ondernemingsleiding 4 reacties, commissarissen 3 en investeerders 3) is zeer beperkt. Van een maatschappijbrede input is dus geenszins sprake.

Daarnaast blijkt dat direct betrokken stakeholders (ondernemingsleiding, commissarissen en accountants) minder dan gemiddeld het alternatief steunen dat ertoe leidt dat van betreffende stakeholder meer informatie publiek wordt gemaakt.

Accountantskantoren richten zich duidelijk op de ‘new’ business, de assurance van nieuwe informatie en laten de bestaande controleverklaring het liefst zoals die is. Als er dan toch wat moet veranderen, geven accountants de voorkeur aan de structuur en formulering van de controleverklaring. Ondernemingsleidingen zijn tegen nieuwe vormen van assurance en meer informatie in de controleverklaring. Voorstellen die meer informatie over de onderneming naar buiten brengt. Commissarissen staan weer lijnrecht tegenover accountants. Die willen liever geen assurance op nieuwe informatie of een uitgebreider Corporate Governance-verslag. Hiermee zou de rol van de accountant dichterbij de commissarissen komen te staan.

Investeerders steunen alle voorstellen waarbij er meer informatie beschikbaar wordt gesteld (alternatieven twee tot en met vijf). Feitelijk tonen de verschillen in voorkeuren tussen accountants, ondernemingsleiding en commissarissen enerzijds en investeerders anderzijds het bestaan van de verwachtingskloof aan. Investeerders hebben ook met gemiddeld 2.3 geprefereerde voorstellen de voorkeur voor een combinatie van alternatieven (tabel 1, onderdeel II, ‘Aantal’).

Toezichthouders zien brood in alle voorstellen: publiekelijk beschikbare informatie en meer assurance. Bovendien maakt meer publiekelijk beschikbare informatie de rol van toezichthouders beter uitvoerbaar.

Vergelijken we de uitkomsten van accountantskantoren, beroepsorganisaties en individuele accountants met elkaar, dan blijkt dat individuele accountants meer openstaan voor het tweede voorstel. Dit is het voorstel waarbij de accountant meer informatie gaat verstrekken.

Hoe nu verder?

We moeten zeer voorzichtig zijn om te veel gewicht toe te kennen aan de ingediende commentaren. De input van bepaalde stakeholders (ondernemingsleiding, commissarissen en investeerders) is gewoonweg te beperkt. Bovendien lijken de partijen vooral het eigenbelang voorop te stellen. Het is daarom de vraag wat de additionele waarde van de ingediende commentaren is – de belangen van de stakeholders waren immers al bekend voor het uitschrijven van de commentaarperiode. Dus iedereen reageert conform verwachting, waarmee de partijen elkaar in een houdgreep houden en er mogelijk dus niets zal veranderen.

De eventuele implicaties van dit consultation paper zijn mogelijk nog veel groter dan de veranderingen in de communicatie van de accountant. De eventuele uitkomsten hebben invloed op de rol en de reikwijdte van de accountant in het maatschappelijk verkeer. Bijvoorbeeld optie 4: een uitgebreidere Corporate Governance-rapportage inclusief een assurancerapport kan er toe leiden dat de accountant het functioneren van de commissarissen evalueert. Een belangrijke lijn die uit alle commentaren blijkt is de volgende. Ongeacht de achtergrond van de stakeholder, lijkt het erop dat wanneer de accountant informatie verstrekt over de bevindingen uit de controle, het gevaar bestaat dat zij op de stoel van de ondernemingsleiding gaat zitten. De implicaties van dergelijke rolveranderingen zijn volgens mij te groot om op basis van 60 ingediende commentaren hierover besluiten te nemen.

Ten slotte blijkt uit niet opgenomen analyses dat er sprake is van regionale verschillen binnen groepen van stakeholders. Bovendien blijkt dat bij de helft van de ingediende commentaren is aangegeven dat voorstellen gedifferentieerd moeten worden voor de verschillende segmenten van het product accountantscontrole (publieke entiteiten, private entiteiten, overheid).

Twee conclusies

Bovenstaande implicaties leiden tot twee conclusies. Ten eerste: een te becommentariëren consultation paper lijkt niet geschikt voor een goed doorwrochte evaluatie van de door het IFAC gedane voorstellen. Wetenschappelijk onderzoek kan deze leemte goeddeels vullen met – voor zover niet reeds beschikbaar – onderzoek dat specifiek gericht is op de relatie verwachtingskloof en de communicatie van de accountant. Ten tweede lijkt er op basis van de comment letters te veel sprake te zijn van regionale verschillen en verschillen in de segmenten om deze discussie à priori op wereldwijde schaal te voeren4. Daarnaast zal het lastig zijn om de implicaties van wetenschappelijk onderzoek betreffende andere jurisdicties te vertalen naar de Nederlandse situatie.

Frisse blik

Nog een vingeroefening om ons te ontdoen van het denkpatroon van de praktijk van vandaag de dag. Een van de eerste controleverklaringen van een accountant stamt uit 1311, kende geen standaardformulering en was niet schriftelijk. Het was een mondeling verslag van bevindingen. Door de met de industriële ontwikkeling samenhangende scheiding van kapitaalverschaffers en leiding van de onderneming ontstond de behoefte aan een schriftelijke controleverklaring. Deze controleverklaring was vaak een opsomming van werkzaamheden en de opinie van de accountant over de diverse deelgebieden van de jaarrekening.

 Tot aan de standaardisatie van de controleverklaring in de jaren vijftig van de vorige eeuw werd erkend dat verschillende partijen verschillende informatiebehoeften hadden. Het was tevens niet ongebruikelijk dat accountantskantoren een specialist in dienst hadden op het gebied van het schrijven van een controleverklaring. Een van de meest invloedrijke specialisten én een van de eerste vrouwen in de accountancy, Jenny May Palen (1891 - 1990) heeft over het schrijven van een controleverklaring een lijvig boek geschreven en onderdelen van haar leer zijn nu nog steeds terug te vinden in de exameneisen van CPAs5. Enkele citaten uit haar boek:

 ‘The audit report is the end product of an audit. It is a permanent, signed record by which the auditor's reputation and that of his client may stand or fall.’

‘The accountant who makes a practice of thinking of his report during the entire engagement seldom finds himself without material for comment.’

Noten

 1. Een aantal organisaties heeft uitstel gevraagd. Naar verwachting zal dit geen significante invloed op de resultaten hebben.

2. IFAC  Enhancing the Value of Auditor Reporting: Exploring Options for Change. Consultation Paper. (New York). May  2011, pag. 6-7, alinea 12.

3. Liggio, C.D. (1974), The Expectation gap: The accountants Waterloo, Journal of Contemporary Business, vol. 3, pp. 27 – 44.

4. Een beperkte Franse enquête over het consultation paper van het IFAC onder stakeholders laat een vergelijkbaar beeld zien (26/9/2011):      http://www.snwebcastcenter.com/data/1895/support_doc/French%20Polling%20Results.pdf

5. Jennie M. Palen, Report Writing for Accountants (New York) Prentice-Hall, Inc., 1955.

[Drs. H.J.R. (Robin) Litjens RA is als Universiteit Docent en onderzoeker verbonden aan Nyenrode Business Universiteit. Daarnaast id hij verbonden aan Bureau Vaktechniek van BDO.]

• Tabel 1: Overzicht van Commentaren Consultation Paper IFAC ‘Enhancing the value of Auditor Reporting.’