Jan Wietsma start de discussie met de vraag ‘Of het nog wel leuk is voor een student om een accountancyopleiding te kiezen?’.

Wilma Polderman: ‘Ja, dat denk ik zeker. Je kunt heel veel leren. Van meet af aan gaan studenten mee naar klanten en worden zo direct in het zakelijk leven gegooid. De combinatie van studeren en werken op een kantoor is prachtig, want over het algemeen hebben de accountantskantoren hun begeleiding goed op orde.’

Co Moolhuizen: ‘Ik denk ook dat een accountantskantoor heel uitdagend kan zijn voor studenten. Het gaat om professionele organisaties die als werkgever goed uit de bus komen. De primaire en secundaire arbeidsvoorwaarden zijn uitstekend. Daarnaast zal het accountantsvak de komende jaren wel veranderen, waardoor er nieuwe uitdagingen komen. Accountants zullen veel meer naar de klanten toegaan en zich als adviseur moeten gaan verdiepen in de toekomstvisie van die klanten. Dat is ontzettend leuk.’

Etienne Rousch: ‘De opleiding voor AA of RA is aantrekkelijk, omdat het om een combinatie van theorie en praktijk gaat, waardoor de theorie veel meer gaat leven. Ik merk wel dat de duur van de opleiding vaak een probleem is. Nogal wat mensen haken op een gegeven moment af omdat ze in een levensfase komen waarin andere dingen dan alleen maar werken en studeren belangrijk zijn.’

Sluit wat in de opleiding wordt geleerd voldoende aan op de praktijk? Sommige docenten zeggen dat hun leerlingen zaken moeten leren die ze in de praktijk nooit zullen gebruiken.

Gert-Jan van der Wielen: ‘Ik denk dat dat voor een deel wel klopt. We moeten echter niet vergeten dat je als accountant wel een heel brede theoretische basis nodig hebt. Maar net als bij autorijden geldt ook voor het accountantsvak dat je het in de praktijk moet leren: met je theoretische opleiding ben je er niet. Het zou goed zijn als de beroepsorganisaties de theoretische opleiding, die wat verder van die organisaties af is komen te staan, weer wat dichter naar zich toe trekken.’

Als je de accountantsopleiding opnieuw zou moeten inrichten, welke competenties moeten dan absoluut aandacht krijgen?

Moolhuizen: ‘Een moderne accountant zal veel meer naar buiten moeten treden. Dan moet je denken aan commerciële en communicatieve vaardigheden. Net als in de advocatuur ga je steeds meer specialisten krijgen. Accountants zullen zich er bewust van moeten worden dat ze een klant, om het zomaar te zeggen, niet té lang voor zichzelf moeten houden. In nogal wat gevallen is een klant op een bepaald moment beter af bij bijvoorbeeld een bedrijfsadviseur.’

Van der Wielen: ‘Die specialistische vaardigheden moeten wel gecombineerd worden met een soort helikopterview. Bijvoorbeeld een relatiebeheerder moet naast communicatieve vaardigheden ook de techniek ontwikkelen om vanuit een helikopterview snel te kunnen schakelen met specialisten als zich bij een klant een probleem aandient.’

Waar zit de grootste mismatch als het gaat om onderwijs en praktijk?

Rousch: ‘Een accountant heeft een aantal taken: vaktechnisch, relatiebeheer, commerciële taken. Je ziet dat daar de schoen wringt. Nogal wat accountants zijn vaktechnisch heel sterk, maar voelen een bepaalde drempel als ze naar een klant toegaan, met name als ze zogenoemde cross selling moeten gaan doen. Dat is wellicht een van de redenen voor de relatief grote uitstroom.’

Moolhuizen: ‘Het commerciële en het vaktechnische zijn twee belangrijke elementen. Maar ik wil nog een derde noemen, namelijk het leiding geven. Als accountant kun je grofweg drie richtingen uitgaan. Je kunt vaktechnisch heel diep gaan, je kunt je verder bekwamen in je commerciële taken en je kunt leiding gaan geven. Ik hoor nogal eens dat leiding geven een punt van zorg is. Een van de redenen dat starters een kantoor na een tijdje weer verlaten is dat er niet op een stimulerende wijze leiding wordt gegeven. Ook vanwege de productiviteitsnormen, het maken van declarabele uren, wordt er vaak te weinig tijd vrijgemaakt voor het geven van leiding, terwijl een moderne werknemer daar juist om vraagt.’

Van der Wielen: ‘Ik denk dat een professional zich moeilijk leiding laat geven. Prof. Weggeman zegt zelfs dat leiding geven aan professionals gedoemd is te mislukken. Natuurlijk heeft een beginnend assistent sturing en leiding nodig, maar dat zou meer in een coachende sfeer moeten gebeuren.’

Vanuit de opleiding komen mensen gemiddeld eerder bij grote dan bij kleine kantoren. Hoe komt dat?

Moolhuizen: ‘Grote kantoren doen meer aan werving en selectie, die scannen hun kandidaten al in de schoolklassen, bij wijze van spreken op de kleuterschool. De kleinere kantoren hebben daar de budgetten niet voor. Ik sprak laatst een docent die zijn leerlingen aanraadt om eerst bij een groot kantoor te gaan werken, omdat ze daar zoveel leren en pas daarna de overstap naar een kleiner kantoor te maken.’

Polderman: ‘Bij een organisatie als de onze met ongeveer 1.000 medewerkers word je direct breed ingezet, kun je heel veel leren, krijg je van meet af aan klantcontacten. Je kunt ook zelf keuzes maken: voor een internationale praktijk, een wat kleinere praktijk, wel of niet specialiseren: whatever.’

Werkt de WTA niet een beetje tegen het kleine kantoor wat betreft het aantrekken van studenten? Veel kleine kantoren mogen geen controlewerkzaamheden meer verrichten.

Van der Wielen: ‘Daar kan nu nog geen definitief oordeel over worden geveld, want de WTA-vergunningen zijn pas een half jaar geleden verleend. De Commissie Eindtermen Accountantsopleiding (CEA) heeft de eindtermen bepaald voor de accountantsopleiding, zowel voor het theoretische als het praktische deel. Daar zit wel absoluut een risico in voor de kantoren die geen wettelijke controle meer mogen uitvoeren.’

Zou je niet al in de accountantsopleiding een keuze moeten maken voor wat voor soort accountant je wilt worden: controle-accountant of MKB-adviesaccountant?  

Van der Wielen: ‘Meteen al in de basisopleiding een keuze maken is me te vroeg. Ik denk dat je dat later in het opleidingstraject moet doen.’ Het leren van een vak als accountantscontrole is ook belangrijk als je in het midden- en kleinbedrijf (MKB) gaat werken. Je krijgt een stuk theorie mee dat je ook kunt gebruiken bij samenstellingswerkzaamheden. Maar ik kan me goed voorstellen dat je later ergens een knip maakt.’

Als de opleiding wat meer wordt opgesplitst, zullen er dan meer mensen in de accountancy blijven?

Rousch: ‘Ik denk het wel. Natuurlijk heb je mensen nodig die de vaktechniek volledig beheersen, maar daarnaast zou je er een opleiding tegenaan kunnen zetten die andere competenties centraal stelt. Een kortere accountancyopleiding die wel voorziet in de basis maar ook mensen opleidt om leiding te geven of commerciële taken op te pakken.’

Polderman: ‘De leemte tussen theorie en praktijk houd je. Ik denk dat wij als kantoor prima in staat zijn die leemte op te vullen. Commerciële, management- en leidinggevende kwaliteiten komen in de externe opleiding eigenlijk helemaal niet aan de orde.’

Rousch: ‘Je moet niet alleen een keuze maken voor AA of RA maar je ook afvragen wat je binnen het accountantskantoor wilt gaan doen. Word ik accountant AA of RA op vaktechnisch gebied of ga ik me specialiseren in management of relatiebeheer?’

Polderman: ‘Je hebt vaktechnische mensen, managers, commerciële mensen. Het is heel goed om daar wat meer duidelijkheid in te brengen.’

Moolhuizen: ‘De vaardigheden waarover mensen moeten beschikken verschillen natuurlijk per functie. Als je op een gegeven moment het niveau van adviseur hebt bereikt, moeten er keuzes worden gemaakt. Ga je je specialiseren op vaktechnisch gebied, in het geven van leiding of op commercieel gebied? Ga je meer naar buiten toe of richt je je meer op de interne kant? Wij gebruiken de zogenoemde teamroltraining van ‘Belbin’, waaruit bijvoorbeeld naar voren komt of je ‘brononderzoeker’ bent of ‘bedrijfsman’. Zo kweek je als het ware meer begrip en kun je vanuit je eigen teamrol naar de ander kijken, wat diens kwaliteiten en ook mankementen zijn. Daar is binnen de organisatie ontzettend veel begrip door ontstaan. Het voordeel daarvan is ook dat je bij de werving en selectie rekening kunt houden met de uitkomsten. Je constateert bijvoorbeeld dat een bepaald team heel goed is in het opstellen van jaarrekeningen maar dat het nauwelijks nieuwe klanten binnenhaalt. Dan moet je proberen zo’n team uit te breiden met bijvoorbeeld een ‘brononderzoeker’.

Iets heel anders. Onlangs stond in het Financieele Dagblad een stuk over het belang van meer vrouwen aan de top. In de accountancy zitten maar heel weinig vrouwen aan de top. Sturen mannen er hier doelbewust op aan vrouwen niet tot de top toe te laten?

Rousch: ‘Ik weet niet of dat met accountancy te maken heeft. Ik heb ooit bij een uitzendorganisatie gewerkt en daar zaten in de onderste laag heel veel vrouwen, in de middenlaag was het fifty-fifty en in de top zaten eigenlijk alleen maar mannen.’

Polderman: ‘Bij Mazars proberen we zowel internationaal als nationaal meer vrouwen aan de top te krijgen. In Nederland zijn we nu bezig met een onderzoek naar de vraag waarom er zo weinig vrouwen in de top zitten. Aan vrouwen hebben we gevraagd wat hun ambities zijn en hoe ze hun loopbaan zien. Er kwamen vooral praktische zaken naar voren, zoals: ik zou wel graag 80 procent willen werken maar ik weet niet of dat wel gaat lukken. Of: ik moet als partner wellicht veel uren draaien en ik weet niet of ik dat wel georganiseerd krijg. Maar praktische zaken kun je regelen. Belangrijker is dat blijkt dat vrouwen voor zichzelf min of meer een glazen plafond hebben opgeworpen, dat ze wat meer twijfelen aan zichzelf. Kan ik dat wel? Wil ik dat wel? Ik denk dat vrouwen daarin onvoldoende gecoacht worden. Aan de andere kant: als vrouwen zich niet nadrukkelijk op de voorgrond plaatsen en zeggen: ik zou heel graag partner willen worden, dan kunnen ze wel eens vergeten worden. Daar proberen wij als organisatie stappen in te zetten.’

Van der Wielen: ‘Het is bij de grote kantoren jarenlang not done geweest om parttime te werken. Bij de kleinere kantoren is dat wat makkelijker en daarom is het misschien voor vrouwen ook wat makkelijker aan de top te komen.

Polderman: ‘Praktische zaken kun je regelen. Belangrijker is de attitude, dat vrouwen die stap naar de top durven te maken. Dat is belangrijk, want vrouwen beschikken toch ook over andere competenties dan mannen. De combinatie van mannen- en vrouwencompetenties zou een heel welkome zijn.’

Komen allochtonen voldoende aan bod?

Moolhuizen: ‘Wij onderzoeken wat we kunnen doen om nog meer diversiteit in ons personeelsbestand te krijgen.’

Polderman: ‘We streven ernaar om zowel ons personeelsbestand als onze klanten een afspiegeling van de samenleving te laten vormen. Binnen Mazars bestaat er geen twijfel om allochtonen binnen te halen. Allochtonen hebben vaak andere contacten dan autochtonen en zo haal je ook andere klanten binnen. Het ene versterkt het andere.’

Is het goed voor de concurrentie dat er meer diversiteit komt qua type accountants?

Van der Wielen: ‘Ja. Je moet je als kantoor nadrukkelijker gaan profileren. Je moet je, zeker als klein kantoor, gaan specialiseren: branchespecifiek, op kleine ondernemingen, op allochtone ondernemingen, enzovoort.’

Rousch: ‘Het kan een voordeel zijn voor je concurrentiepositie als je professionals kunt binnenhalen met ieder hun eigen specialisme. Om een voorbeeld te geven: als een accountant nu 20 procent van zijn tijd besteedt aan relatiebeheer, zou je één op de vijf gecertificeerde accountants niet meer nodig hebben als je een professionele relatiebeheerder aanstelt die deze taak van de accountants overneemt.’

Globalisering is een belangrijk thema. Wordt daar in de opleiding voldoende aandacht aan besteed?

Polderman: ‘Nee, het blijft redelijk beperkt tot de eigen landsgrenzen en wellicht een stukje daar overheen. Wat hard nodig is, is proactiviteit. Dat wil zeggen dat je niet alleen als accountant maar ook als organisatie moet inspelen op de markt buiten Nederland. En je moet ook vanuit human relations proactief zijn ten aanzien van de arbeidsmarkten, ten aanzien van de diversiteit. Het gaat erom de kansen te pakken die er liggen.’

Doet het onderwijs voldoende op het gebied van innovaties en dergelijke?

Rousch: ‘De opleiding moet worden aangepast in de zin dat er beter wordt ingespeeld op de competenties en interessegebieden van de verschillende mensen. Dan behoud je ook meer mensen voor de accountancy. Als je dat niet doet, heb je straks een groot probleem. Er zijn nu al te weinig RA’s en AA’s.’

Wat is er voor nodig om te zorgen dat het onderwijs eindelijk eens wordt opengebroken?

Van der Wielen: ‘Maak verschillende opleidingen.’

Moolhuizen: ‘Het imago van het vak speelt ook een rol. Veel studenten haken voortijdig af of kiezen als ze zijn afgestudeerd uiteindelijk toch niet voor het accountantsberoep.’

Van der Wielen: ‘Dat slechte imago houden we met zijn allen in de lucht. Daar zijn wij met zijn allen verantwoordelijk voor. Niet alleen de beroepsorganisaties maar ook de kantoren zelf. We zullen meer moeten doen aan informeren, informeren, informeren.’ 

[Hans Amesz]