De nieuwe controlestandaarden die hier centraal staan, hebben niet het karakter van een kookboek; het zijn principle based standaarden in een gereguleerde omgeving. Erg belangrijke begrippen in dit kader zijn ‘vakkundige oordeelsvorming’ en een ‘gezonde dosis scepticisme’. De oordeelsvorming alsmede de bijbehorende afwegingen dienen – overeenkomstig de vernieuwde Standaarden – duidelijk te worden gedocumenteerd.

Aangepakte structuur

In het kader van het Clarity Project zijn algemene doelstellingen geïdentificeerd en zijn ook de doelstellingen per afzonderlijke ISA geformuleerd. De verplichtingen en de doelstellingen zijn daarbij met elkaar in relatie gebracht. Eventuele dubbelzinnigheden uit het verleden (ambiguïteit) zijn geëlimineerd. Ten slotte zijn de leesbaarheid en de begrijpelijkheid verbeterd. De vernieuwde Standaarden zijn zodanig gestructureerd, dat in elke Standaard een doel (Doelstelling), de eisen (Vereisten) en de toelichtingen (Toepassingsgerichte en overige verklarende teksten) zijn opgenomen.

Grootste uitdaging: het tussen de oren krijgen

Alhoewel het afronden van het Clarity Project onmiskenbaar een enorm project was, is het minstens een even grote, zo niet grotere uitdaging om de materie ‘tussen de oren’ van alle belanghebbenden te krijgen. De inhoudelijke implementatie heeft ook hier weer veel meer om het lijf dan het simpelweg ‘uitrollen’ van de Standaarden. Aangezien er sprake is van principle based Standaarden, moeten accountants zich bedienen van professional judgement. Ze kunnen niet volstaan met het simpelweg voldoen aan de verplichtingen. Ook moeten de doelstellingen worden gehaald. Maar aangezien elke accountantsorganisatie anders is, bestaat er geen standaard roadmap die kan worden gebruikt. Dit neemt niet weg dat er – zeker voor de MKB-praktijk – hulpmiddelen te ontwikkelen zijn, zoals bijvoorbeeld op maat gemaakte vaktechnische presentaties en een lijst met af te werken actiepunten.

Tempo maken!

Let wel, de tijd dringt. Op het moment dat u dit artikel leest, is het september en 15 december is dan niet meer zo ver weg. Vóór die tijd moeten de (elektronische) dossiers op orde zijn, en moet er gepland en getraind zijn. Voor controles over alle periodes die eindigen op of na 15 december 2010 en voor verklaringen die worden afgegeven vanaf diezelfde datum, gelden de vernieuwde controlestandaarden immers.

Codificatie bestaande praktijk

Een gedeelte van de ‘belangrijke’ aanpassingen in de Clarified Standaarden betreft een codificatie van de bestaande praktijk. Als voorbeeld noem ik de opdrachtbevestiging (210), waarin expliciet aandacht moet worden besteed aan de aanvaardbaarheid van het gehanteerde verslaggevingsstelsel. Deze eis was al verwerkt in de gangbare voorbeeldbrieven, daarom betreft dit een bevestiging van de bestaande praktijk.

Documentatieverplichtingen kwaliteitsbeheersing

In tegenstelling tot eerdere versies zijn er nu documentatieverplichtingen opgenomen ten aanzien van de kwaliteitsbeheersing (220). Ingevolge alinea 24 moet de accountant in zijn controledocumentatie conclusies opnemen ten aanzien van:

• relevante ethische voorschriften;
• naleving van onafhankelijkheidsvoorschriften;
• aanvaarding en continuering van relaties;
• consultaties.

Ook hiervoor geldt dat dit in het verleden reeds gangbaar, maar niet verplicht was.

Controleren met gezond verstand

Vooral voor het Fraude issue (240) geldt: ‘Controleren met gezond verstand’. Daar waar vroeger de nadruk lag op de volledigheid van de omzet, worden omzet en volledigheid nu niet langer meer in één alinea genoemd.

Rekening houden met risico’s

Ten aanzien van de Wet- en regelgeving (250) wordt gerefereerd aan mogelijke gevolgen als materiële boetes, noodzakelijke materiële investeringen of een eventueel continuïteitsrisico. Van de accountant wordt verwacht dat hij reeds in zijn planningsfase rekening houdt met risico’s als gevolg van het niet naleven van wet- en regelgeving.

Communicatierichtlijnen

Ook de Standaard die gaat over Communicatie (260) is logisch en overzichtelijk opgebouwd. Tweerichtingsverkeer in de communicatie is een doelstelling, maar geen vereiste. Ten aanzien van de MKB-praktijk wordt in alinea A23 aangegeven dat ‘in het geval van controles van kleinere entiteiten communicatie op een minder gestructureerde wijze kan plaatsvinden’.

Kennis van entiteiten

Bij Planning (300) wordt de (grotendeels) bestaande regelgeving nogmaals onder de aandacht gebracht. Het gestructureerd en (voorzien van een onderbouwing) verkrijgen van kennis van de entiteit laat immers nog wel eens te wensen over. Het vertalen van deze kennis naar een effectieve en efficiënte controle kan mogelijk een exponentieel effect hebben op de controlewerkzaamheden. Met plezier verwijs ik in dit kader overigens naar alinea A11 (pagina 291), waarin wordt benadrukt dat bij kleinere entiteiten de planning eenvoudig mag blijven. Hoewel in het verleden werd gevraagd naar de zogenaamde ‘Rode draad’, zijn nu in alinea 32 expliciet documentatievereisten opgenomen rondom de risicoanalyse.

Lezen jaarrekening vorig jaar verplicht

Waar het vroeger logisch was dat de jaarrekening van het vorig jaar (510) werd gelezen, is dit nu expliciet opgenomen in alinea 5 (pagina 500).

Extra documentatievereiste bij verbonden partijen

Verbonden partijen (550) is al jarenlang een bekend issue in onze controles. In alinea 28 is een expliciet documentatievereiste opgenomen inzake de namen van de verbonden partijen, alsmede de aard van de relaties. Graag verwijs ik naar alinea A22 (pagina 612),  waar een opsomming wordt gegeven van mogelijke vastleggingen of documenten die de accountant kan inspecteren om informatie te verzamelen over verbonden partijen.

Schriftelijke bevestigingen meer genuanceerd

Schriftelijke bevestigingen (580) zijn al geruime tijd ingeburgerd. In de vernieuwde Standaarden is de verantwoordelijkheid van de cliënt concreter omschreven, daar waar in eerdere versies werd gesproken van ‘het erkennen van verantwoordelijkheid’. Dit nuanceverschil wordt verwerkt in de voorbeeldbrieven.

Invoegen documenten buitenlandse collega’s in dossiers

Bij de Controle van groepen (600) is het voortaan verboden om documenten van buitenlandse collega’s ‘zomaar’ in het dossier te stoppen. De verantwoordelijkheid van de groepsaccountant gaat veel verder. De huidige regelgeving biedt optimale flexibiliteit, maar vraagt echte betrokkenheid van hem, alsmede een zorgvuldige afweging van risico’s.

Inschakelen expertise deskundigen

Bij het Gebruikmaken van de expertise van deskundigen (620) diende de accountant reeds de uitkomsten van de werkzaamheden van de deskundige te beoordelen. De accountant moet nu ‘verder’ gaan. Dit in de vorm van het volgen van formele cursussen, het navraag doen bij deskundigen of ervaren accountants, dan wel door lering te trekken uit vergelijkbare vraagstukken bij andere cliënten.

Duidelijker scheiding aanvullende informatie en jaarrekening

Aanvullende informatie (700) moet in voldoende mate afgescheiden zijn van de jaarrekening. Gelukkig zijn omvangrijke aanvullende overzichten in de MKB-praktijk niet gebruikelijk.

Hiaten in huidige kennis extra hobbel

Het staat vast dat de implementatie van de Clarified Standaarden een omvangrijk project is. Niet alleen omdat de wijzigingen talrijk zijn, maar ook omdat onze kennis van reeds bestaande regelgeving niet altijd optimaal is. Ik vraag me daarom bijvoorbeeld af hoeveel collega’s inmiddels deel 1a echt gelezen hebben? Ik denk dat velen daar nog niet volmondig ‘ja’ op kunnen antwoorden.

Het plezierige aan de vernieuwde Standaarden is echter wel dat er steeds meer rekening wordt gehouden met de omvang en de complexiteit van de onderneming. In augustus 2009 heeft het IAASB een overzicht uitgegeven met vragen en antwoorden in dit kader (Applying ISAs Proportionately with the Size and Complexity of an Entity). In een groot aantal Standaarden worden overwegingen gegeven, die specifiek zijn voor kleine(re) entiteiten.

Concreet plan van aanpak

De nieuwe controlestandaarden, ondergebracht in 1068 pagina’s, bevatten zeer veel informatie. Dé manier om hiermee aan de slag te gaan bestaat niet, maar wie herhaald de kernboodschappen leest, kan constateren dat dit zeer positief – en dus effectief – werkt.

Een bruikbare en aantrekkelijke strategie kan hier zijn om per Standaard de alinea’s te lezen tot aan de alinea’s met een A-toevoeging, dus tot aan de Toepassingsgerichte en overige verklarende teksten. Het is daarbij belangrijk om in die eerste ‘run’ per Standaard aandacht te hebben voor de Doelstelling, de Vereisten en de Documentatieverplichtingen. Een aan te raden vervolg is het uitvoeren van de zogenaamde Self Assessment toets via de NIVRA-site. Geschrokken – maar gemotiveerd – kunt u daarna starten met het doornemen van de zogenaamde A alinea’s, die per Standaard zijn opgenomen onder de Toepassingsgerichte en overige verklarende teksten. De genoemde NIVRA-toets, die bestaat uit 75 uitgebreide en vaak ingewikkeld gestelde vragen, kunt u zo vaak uitvoeren als u wilt. Daarna breekt het moment aan om de verplichte Clarity-cursus te gaan volgen. Deelnemers dienen zich op grond van Standaard 200 alinea 19 goed voor te bereiden.

Kernstandaard

En dan Standaard 200: Algemene doelstellingen van de onafhankelijke accountant, alsmede het uitvoeren van een controle overeenkomstig de Standaarden. Voordat u start met de vernieuwde Standaarden is het zeer aan te bevelen om Standaard 200 grondig door te nemen: de Standaard aller Standaarden!

[Eric J.H.J. Mantelaers RA, Partner RSM Wehrens, Mennen & de Vries Accountants N.V. te Heerlen en docent aan Maastricht University, leer van de accountantscontrole.]