Ieder overheidsingrijpen wordt in de regel beheerst door een hoger doel. Dat doel werkt de overheid uit in wet- en regelgeving. Dat doel is ook bepalend voor het ingrijpen op individueel niveau. De accountantsmarkt is een markt waarvan de overheid in Europa en Nederland heeft bepaald dat de marktwerking heeft gefaald. Om het optreden te rechtvaardigen, verwijst de overheid naar de vele boekhoudschandalen die er zijn geweest. Deze schandalen zijn óf niet gezien óf – erger nog – versterkt door de accountantsmarkt. Daarop heeft de overheid een doel geformuleerd: ‘het herwinnen van het vertrouwen in de accountantsverklaring’ en is er extra toezicht geïntroduceerd. 

Het doel van toezicht

Menig accountant laat deze basis nog niet goed tot zich doordringen. De AFM vraagt standaard bij iedere introductie van toezicht: ‘Wat is volgens de overheid het doel van ons toezicht?’ Voor de AFM is dit doel leidend in haar toezicht. De Wta dient ‘slechts’ als middel om dit doel te bereiken. Als een accountant het doel van de Wta goed voor ogen houdt binnen zijn dagelijkse praktijk, dan is de handelwijze van de AFM tamelijk begrijpelijk.

De praktijk blijkt weerbarstiger. Menig accountant houdt zich niet bezig met het doel, maar probeert tegen minimale kosten zo min mogelijk te maken te krijgen met de AFM. Onbedoeld steunen beroepsorganisaties de accountant daarin door allerlei formats en handboeken aan te dragen. Aldus worden accountants niet uitgedaagd om na te denken over het doel achter het overheidsingrijpen en hun al dan niet negatieve bijdrage daaraan. In de praktijk incorporeert de accountant morrend de nieuwe handboeken en gaat vervolgens zo veel als mogelijk op de oude voet verder. Fout. De accountant begrijpt de achterliggende doelstelling niet en de handelwijze van de AFM evenmin. Dit heeft tot gevolg dat accountants met regelmaat botsen met de AFM. Ik leef daarvan, dus zo hard hoort u mij niet klagen, maar veel botsingen zijn simpel te voorkomen. 

Zelfde valkuil

Dat niet alleen accountants in deze valkuil trappen, bewijst Barnier. Hij wil via regelgeving nieuwe middelen introduceren die op zichzelf geen bijdrage leveren aan het gestelde doel. Ook fout. Barnier wil onder meer de controlepraktijk afscheiden van overige activiteiten en een verplicht roulatiesysteem introduceren. Dit zijn systeemwijzigingen. Echter, systemen maken in de regel geen fouten. Mensen maken fouten. Als mensen in de basis falen, dan is een systeemwijziging niet de oplossing.

Als de kwaliteit van mensen bij kantoor A net zo slecht is als de kwaliteit van mensen bij kantoor B, biedt een roulatiesysteem geen uitkomst. Ook het afscheiden van de controlepraktijk verhoogt op zichzelf niet de kwaliteit van de mensen die de controlewerkzaamheden uitvoeren. Barnier doet aan ‘window dressing’. Dat mag misschien in de hedendaagse populistische politiek goed vallen, maar de overheid jaagt accountants en ondernemingen op kosten, terwijl deze kosten niet bijdragen aan het gestelde doel. En dat is pas echt een zwaktebod. In de praktijk zullen de plannen van Barnier daarom niet de veranderingen teweeg brengen die gewenst zijn: het verhogen van de kwaliteit van controlewerkzaamheden. 

De Big More?

Tekenend zijn reacties van enkele OOB-kantoren die niet tot de Big Four behoren. Zij zien in het roulatiesysteem mogelijkheden voor de eigen organisatie. Wellicht hopen zij toe te treden tot een nieuwe groep van Big More. Dit is echter ingegeven door het najagen van de eigen individuele belangen, en zoals gesteld is dit nu juist de kiem van het kwaad geweest. Zolang accountantsorganisaties niet het doel van de Wta omarmen, kan er een Big 100 ontstaan via het roulatiesysteem; de maatschappij wordt er geen steek wijzer van. En het aantal botsingen met de AFM wordt er niet minder om. Wel heftiger. 

Amper zichtbare concurrentie op kwaliteit

Ook tekenend is dat accountantsorganisaties nauwelijks zichtbaar de concurrentie met elkaar aangaan op kwaliteit. De Big Four zijn in het verleden hard in aanvaring gekomen met de AFM over het naleven van de doelstelling. Ik lees weliswaar niet alle kranten, maar ik heb nergens de volgende dag een paginagrote advertentie gezien van andere OOB-kantoren met: ‘Wij zijn beter!’. Maar dat is uiteindelijk wel waar het om draait in het nieuwe krachtenveld. Concurreren op kwaliteit. 

Effecten

Uiteindelijk zal het roulatiesysteem inhouden dat ondernemingen de werkzaamheden rouleren tussen vaste accountantsorganisaties van gelijke omvang. De onderneming en de accountants zullen er voor waken dat de onderlinge strijd te groot wordt. Dit harmoniemodel zal de geleverde kwaliteit niet wezenlijk verhogen. De afscheiding van de controlepraktijk zal er uiteindelijk toe leiden dat de tijdsdruk wegens verminderde kennis over de onderneming groter wordt. De extra werkzaamheden zullen extra drukken op het budget, dat in de praktijk toch al stevig onder druk staat. Dit zijn geen ingrediënten voor het verbeteren van de kwaliteit. Daar staat tegenover dat de controlepraktijk misschien onafhankelijker kan worden, maar dit kan ook op minder ingrijpende manieren geborgd worden.

Wat moet er wel gebeuren? Accountantsorganisaties zullen alleen accountants controleopdrachten moeten laten uitvoeren die daartoe daadwerkelijk zijn uitgerust en het ook willen. Accountantsorganisaties moeten nieuwe, kwalitatief goede accountants opleiden. Accountants moeten meer gaan concurreren op kwaliteit.

De opleiding ‘professioneel kritische instelling’ kan daarvoor een goede aanzet zijn. Een advocaat leert op dag één: je ergste vijand is je eigen cliënt. Cliënten vertellen in de regel nooit alle feiten. Uit schaamte, omdat ze het belang niet (kunnen) zien of simpelweg omdat ze het er niet mee eens zijn. In de rechtszaal kan dat tot tragikomische taferelen leiden. Een advocaat leert dat te voorkomen. Accountants moeten zich die instelling ook eigen maken.

Accountantsorganisaties moeten verder stevige compliance afdelingen optuigen die ruim baan geven aan de commerciële activiteiten, zolang die passen binnen de gestelde doelstelling en regels van de Wta. Commercie en compliance kunnen samen, maar dat vergt een goede visie van het bestuur indachtig de doelstelling van de Wta. Nu is compliance vaak nog een ondergeschoven kindje.

Wat minstens zo belangrijk is, is de rol van de ondernemingen. Bestuurders van ondernemingen moeten werkelijk worden aangesproken op de kwaliteit van de informatie die zij aan de controlerende accountants afgeven en de kwaliteit van de controlewerkzaamheden. Reken niet alleen accountants af op een (te) laag budget voor de controlewerkzaamheden, maar ook de onderneming en haar bestuurders. Plaats bestuurders van ondernemingen ook onder een vorm van toezicht. 

Voortzetting huidig toezicht faciliteren

Bovenal vind ik dat de AFM de tijd moet krijgen om haar huidige toezicht voort te zetten. Ik ben van mening dat het toezicht door de AFM uiteindelijk een positief effect heeft op de kwaliteit van wettelijke controles. Barnier lijkt vooral oog te hebben voor enkele Europese landen, waar het toezicht minder stringent is opgezet. Nederland heeft in verband met de belangen overzees intensief contact gehad met instanties in de Verenigde Staten. Het toezicht in Nederland kan daardoor de toets der kritiek nu al doorstaan. Nieuwe regels trekken daarentegen ook een zware wissel op de capaciteiten van de AFM, die weer niet ingezet kunnen worden voor het werkelijke toezicht. 

Uitbreiding EU IFRS naar enkelvoudige jaarrekening

Tot slot, verplicht EU IFRS voor meer jaarrekeningen. Voor de eenduidigheid mag bijvoorbeeld een Nederlandse beursgenoteerde onderneming lokale, buitenlandse standaarden toepassen op haar enkelvoudige jaarrekening via het vertakkingenregime, terwijl de geconsolideerde jaarrekening via IFRS is opgesteld. Waarom wordt IFRS hier niet dwingend voorgeschreven voor de enkelvoudige jaarrekeningen? Dat komt de eenduidigheid pas echt ten goede. Als meer jaarrekeningen via EU IFRS worden opgesteld, wordt het vanzelf eenvoudiger voor Europese accountants om grensoverschrijdend te werken en te concurreren.

[Marten Renes is als compliance adviseur verbonden aan FLPC en als advocaat verbonden aan Westvijzel.]