De komst van de WTA heeft inmiddels haar sporen in het Nederlandse accountantslandschap achtergelaten. Meest zichtbaar zijn de AFM als controleur van accountants en de Accountantskamer als oordelaar over accountants. Daarnaast is de rol van de beroepsorganisaties in de afgelopen jaren onmiskenbaar veranderd. Zij treden veel meer op als kwaliteitshoeder en minder als belangenbehartiger. In het werk van de accountant is inmiddels ook veel veranderd. Wettelijk verplichte accountantscontroles mogen alleen nog maar uitgevoerd worden door kantoren met een WTA-vergunning en de accountant die daadwerkelijk de controles uitvoert moet ingeschreven staan als openbaar accountant bij de AFM. In 2008 schreven de meeste kantoren met een WTA-vergunning vrijwel al hun accountants in als openbaar accountant. Inmiddels is die beweging anders. Kantoren schrijven minder openbare accountants in en concentreren hun controlewerkzaamheden bij een beperkt aantal medewerkers. Toch is het nog niet allemaal goed rond de uitvoering van controleopdrachten. Veel accountants moeten eigenlijk op herhaling en zij moeten opnieuw goed leren nadenken over het uitvoeren van controleopdrachten.

Willem van Wijngaarden RA is voorzitter van de reviewcommissie van de SRA en heeft in die functie ook regelmatig contact met de AFM. In zijn rol als toetser zag hij dat er nog wel eens wat schort aan de kennis en vaardigheden van accountants bij het uitvoeren van controleopdrachten. Bevindingen die hij ook hoorde bij de toetsers van de AFM. ‘Het valt ons toch nog wel eens tegen op sommige punten,’ was zowel zijn reactie als die van de AFM in de persoon van Marianne van der Zijde. De bevindingen kwamen redelijk overeen. Zaken die niet in het controledossier aanwezig zijn, die er wel in zouden moeten zitten.

Van Wijngaardens grootste bezwaar is dat het lijkt alsof accountants soms onvoldoende nadenken over het concept van hun controles. ‘Snapt een accountant nu wanneer hij keuzes moet maken? Bijvoorbeeld wanneer hij een proceduretest moet doen: moet hij er een uitvoeren of twintig, en wat is dan de conclusie? Zitten er voldoende gedachten achter het dossier of doet hij gewoon maar wat?’

Van Wijngaarden constateert dat er toch nog wel veel accountants zijn die blind varen op bijvoorbeeld een SRA-controleaanpak of op routines die zij zich in het verleden bij de grote kantoren hebben eigen gemaakt. ‘Er zijn accountants die het verschil tussen een lijncontrole en een procedurecontrole niet goed kennen.’ Op zo’n moment in het gesprek merk je dat Van Wijngaarden een ervaren uitlegger is. ‘Bij een lijncontrole volg je een transactie van inkoop, magazijn, voorraadregistratie tot en
met verkoop. Je toetst de AO/IC, de functiescheidingen, enz. Bij een proceduretest kijk je bijvoorbeeld of aan de terechte persoon betaald is. Welk facet in de AO/IC is kwetsbaar? Daar ga je naar kijken.’ In gesprekken met de AFM kwamen beide partijen tot de conclusie dat het er daar nog wel eens aan schort. En dat er dus wel een noodzaak is tot bijscholing.

Van Wijngaarden concludeert in deze context dat veel accountants met zesjes voor hun examens slagen, met andere woorden: dat houdt dus niet over. Bij scripties kom je volgens hem nog wel eens uitblinkers tegen die een acht halen. ‘Onze conclusies. En dat is niet onbeleefd bedoeld richting accountants. We vroegen ons af of sommige zaken wel goed geland waren.’

Van Wijngaarden heeft daarom een cursus ontwikkeld om de kennis bij te spijkeren. Dat moest dan niet een cursus zijn van één middag en een avond, maar wel een van vijf dagen. ‘En of de AFM daar dan haar goedkeuring aan wilde verbinden.’ Dat wilde de AFM wel, maar dan moest de cursus weer in samenspraak met de beroepsverenigingen ontwikkeld worden en zich niet beperken tot SRA-leden. Van Wijngaarden heeft de cursus samen met Paul Hurks ontwikkeld en de AFM heeft in vrijwel alle stadia van ontwikkeling stevig over
hun schouders meegekeken.

In de cursus staat een controleopdracht bij een bouwbedrijf centraal. De problematiek daarbij is herkenbaar. ‘Het begint bij de opdrachtaanvaarding. En uiteraard speelt er dan iets bij zo’n cliënt, bijvoorbeeld een integriteitsprobleem. Hoe onderzoek je dat? Hoe ziet de opdrachtbevestiging er uit?Hoe ga je als accountant zo’n controle plannen? Wat komt er aan de orde in de pre audit meeting? Wat komt er aan de orde in de risicoanalyse? Op de derde dag discussiëren we over proceduretesten en interim-controles. Op de vierde dag over de eindejaarscontrole en op de vijfde – en laatste – dag praten we over de continuïteit van de onderneming, gebeurtenissen na balansdatum en de dreigingen van een dominante DGA die zegt: ‘Ik wil het toch allemaal anders hebben’. In 5 x 5 uur akkeren we zo een dossier door.’

Van Wijngaarden constateert dat in al die facetten valkuilen aanwezig zijn. En dan grijpt hij weer terug op zijn ervaring als toetser, waarin hij constateert dat het vaak ontbreekt aan een audit trail in een dossier. Wanneer onderhanden werk als een risico wordt gedefinieerd, dan moeten de bevindingen daarover ook terug te vinden zijn in de controledossiers.’ Begrijpt de accountant de risico’s die hij in kaart brengt en probeert hij die in samenwerking met de klant te mitigeren.’ Een ander duidelijk item is volgens hem de betrokkenheid van de accountant bij het dossier. Hij verwijst hier ook naar het verleden, zo’n 10 jaar geleden, toen accountants veel steunden op werk van ervaren accountant-medewerkers en assistenten. Hij geeft toe dat dossiers en verklaringen soms wel eens erg plichtmatig door een accountant werden ondertekend. Dat moet nu anders.
‘Nu zeggen we: de externe accountant is verantwoordelijk voor het dossier en moet dus ook in dat dossier zijn sporen nalaten en zijn betrokkenheid tonen.’ Van Wijngaarden hamert er op dat accountants keuzes moeten maken. ‘Bij een lijncontrole moet je zelf meekijken. Dat moet je niet overlaten aan een junior! Je moet zelf kijken naar waar de risico’s en dus ook de verbeterkansen zitten. Daar kun je later in je management letter op in gaan en mogelijkerwijs ook over adviseren.’

Het toezicht op accountants heeft geleid tot zorgvuldiger werken en betere accountantscontroles. Toch wil Van Wijngaarden niet de conclusie trekken dat in het verleden het eindproduct, de accountantsverklaring, niet deugde. ‘Ik kan nog steeds niet zeggen dat er toen heel veel verkeerde jaarrekeningen en verklaringen werden afgegeven. De manier waarop de accountant zijn werk inricht en uitvoert, is echter wel sterk verbeterd.’

Procesverbetering leidt daarmee niet automatisch tot een beter eindresultaat. Van Wijngaarden bevestigt die stelling. Hij kan niet stellen dat de jaarrekeningen van tien jaar geleden per definitie slechter waren of dat verklaringen niet hadden mogen worden afgegeven. Dat brengt het gesprek op het nut en de noodzaak van een jaarrekening. Zou een onderzoeker eens moeten kijken naar het aantal goedkeurende accountantsverklaringen en het aantal deconfitures? Van Wijngaarden vindt dat niet zo zinvol en in het tuchtrecht kom je ook weinig zaken tegen die gaan over de inhoudelijke kanten van het opstellen of controleren van jaarrekeningen. Het brengt hem wel tot een opmerking over de jaarrekening en de accountantsverklaring. ‘De jaarrekening is geschiedschrijving; een roestig relikwie uit een industrieel tijdperk. Een accountantsverklaring geeft geen garantie voor de continuïteit van een onderneming. Kleine ondernemingen sturen er niet op en grote ondernemingen leggen veel meer nadruk op tussentijdse rapportages.’

Ondernemers moeten dus van dag tot dag hun omzetten en belangrijkste kosten kunnen volgen. Het feit dat de jaarrekening geschiedschrijving is, brengt hem tot de vraag hoe lang die jaarrekening nog bestaansrecht heeft. Uiteindelijk zou het over assurance over de stroom van gegevens en assurance over processen moeten gaan. ‘Maar dat past niet in het kader van deze cursus.’

Scherp gesteld zou dat betekenen dat accountants zich bezig houden met zaken die er eigenlijk niet toe doen. Die stelling gaat hem veel te ver. De cursus laat accountants zien dat controlewerk leuk kan zijn.’Ik vertel ze niet hoe ze een checklist moeten invullen. Maar ik vraag ze wel: welke keuzes zou je maken? Wat doe je als blijkt dat een DGA niet integer is? Hoe pareer je dat risico? Hoe leg je dat vast? Een kritische houding, professional judgement, dat hebben accountants ook nodig wanneer zij straks vorm gaan geven aan continuous reporting, continuous auditing en continuous assurance. Met rating services zijn accountants daar al wel een beetje mee bezig. Maar dergelijke innovaties zouden wel in een hoger tempo mogen worden opgepakt.’