Beursgenoteerde ondernemingen moeten vanaf 2005 IFRS toepassen voor hun geconsolideerde jaarrekening. Met veel additionele regels, numerieke vereisten en het ‘verwijderen’ van het derogatiebeginsel was IFRS veel meer regelsgestuurd dan de daarvoor geldende Richtlijnen voor de jaarverslaggeving en BW 2 Titel 9. IAS 39 (financiële instrumenten) was waarschijnlijk het toppunt van een regelsgestuurde standaard. Voormalig IASB-voorzitter Sir David Tweedie gaf daarom zelfs aan dat ‘iedereen die denkt IAS 39 te hebben begrepen, heeft hem niet goed gelezen.’ De nieuwe IFRS 9 en de recent verschenen IFRS 10 zijn echter veel meer op principes gestuurd. Terug naar de fundamenten van accounting.

IFRS 9: Financiële instrumenten

Vanaf 2013 zijn de beursgenoteerde ondernemingen in ons land verplicht IFRS 9 toe te passen als vervanger van IAS 39. Eerdere toepassing is toegestaan. IFRS 9 is onder andere ontstaan uit kritiek van gebruikers van de jaarrekening. IAS 39 gaat uit van het ‘incurred loss’- model (gerealiseerde verliezen). Met andere woorden: verliezen kunnen pas meegenomen worden, indien ze daadwerkelijk zijn gerealiseerd zijn. In de VS, waar de daling van de huizenprijzen al wel was geconstateerd, kon vanwege de toepassing van een ‘incurred loss’-model de waardedaling niet worden meegenomen in de jaarrekening. IFRS 9 gaat daarentegen uit van een ‘expected loss’-model (verwachte verliezen). Niet langer gerealiseerde verliezen, maar ook betrouwbaar in te schatten verwachte verliezen moeten worden opgenomen in de jaarrekening.

IFRS 10: Geconsolideerde jaarrekeningen

Zeer recent is IFRS 10 gelanceerd. Deze gaat eveneens in vanaf 1 januari 2013, waarbij eerdere toepassing wederom mogelijk is. IFRS 10 tekent de grote omslag van de IASB van ‘form over substance’ naar ‘substance over form’. IFRS 10 wordt de vervanger van IAS 27. Het grootste verschil tussen beide standaarden zit in de vraag welke ondernemingen deel uitmaken van de consolidatiekring. In IAS 27 was dit nog afhankelijk van de eigendomsbewijzen, terwijl de consolidatiekring binnen IFRS 10 afhangt van ‘effectieve beleidsbepalende invloed’. Zo kan het zijn dat een minderheid in stemrecht (bijvoorbeeld 40 of 45%) toch voldoende kan zijn om over te gaan tot consolidatie. Het gaat dus om de mate van ‘control’ (beheersingsmacht), waarbij wel degelijk ook rekening moet worden gehouden met potentiële stemrechten via bijvoorbeeld een converteerbare obligatielening.

Fundamenten

Zowel IFRS 9 als IFRS 10 willen bijdragen aan het verbeteren van de zogeheten ‘decision usefulness’; de nuttigheid van de jaarrekening. IFRS 9 zorgt voor een grotere relevantie, aangezien in een vroegtijdig stadium inzicht kan worden verschaft in de toekomstige economische genereerbaarheid van de onderneming. De kredietcrisis zou dan veel eerder zijn geconstateerd en waarschijnlijk veel minder extreem zijn geworden. IFRS 10 probeert eveneens af te rekenen met ‘trucjes’. Zoals Enron speelde met Special Purpose Entities, zo konden ondernemingen binnen IAS 27 nog altijd gebruik maken van specifieke numerieke vereisten. Dat kan niet langer onder IFRS 10. Het gaat om de (mogelijke) effectieve beleidsbepalende invloed en als deze afdoende is, moet er worden geconsolideerd. IFRS wordt weer principles-based.

Keerzijde

Toch is er ook een keerzijde aan IFRS 9 en IFRS 10. Beide brengen namelijk een grotere onzekerheid met zich mee. Bij IAS 39 ging het om ‘bewezen verliezen’, terwijl het bij IFRS 9 om ingeschatte verliezen gaat. Maar deze inschattingen brengen inherent subjectiviteit met zich mee. Ditzelfde geldt voor ‘beheersingsmacht’. In vele praktijkvoorbeelden is het helder, maar niet altijd. Stel nu dat je 45% van de aandelen bezit en er normaliter van de overige eigendomshouders hooguit de helft verschijnt op de jaarlijkse AvA: per saldo beheersingsmacht. Totdat er iets extreems plaatsvindt en deze ‘overige’ investeerders ineens in staat blijken zich te verenigen: weg beheersingsmacht!! Moet deze deelneming worden opgenomen in de consolidatiekring of niet?

Rol van de accountant

En hoe zit het met de accountant? Velen zullen de ontwikkelingen van de IASB toejuichen. Het werk van de accountant wordt een stuk interessanter. Niet langer praten over komma’s en punten, maar inhoudelijke discussies over de economische realiteit van de onderneming. Hoe wordt de toekomstige waarde van financiële activa en passiva vastgesteld (IFRS 9)? Maar ook: hoe gaan we om met de invloed van agentschapsrelaties die wel degelijk invloed hebben op de beheersingsmacht (IFRS 10)? Al met al een hele omslag. IFRS wordt weer meer op principes gestuurd. Voor Nederlandse accountants lijkt het weerzien van vroegere tijden.

Bij dit artikel hoort een samenvatting van de belangrijkste verschillen tussen IAS 39 en IFRS 9.

Bij dit artikel hoort ook een samenvatting van de belangrijkste verschillen tussen IAS 27 en IFRS 10.

Dr. Ferdy van Beest, assistent professor aan de Nyenrode Business Universiteit en extern adviseur van Brabant Accountants en Belastingadviseurs.