Ook zijn er – nu meer dan voorheen – redenen waarom voor een toegezegd-pensioenregeling juist geen verplichting in de balans hoeft te worden opgenomen, ook onder internationale boekhoudregels zoals IAS 19. Dit zijn mogelijke consequenties van het nieuwe Financieel Toetsingskader (FTK) dat het Pensioenakkoord moet gaan borgen en de wijzigingen in IAS 19.

Het Pensioenakkoord moet voor sociale partners de oplossing zijn voor het jarenlang naar achter geschoven issue van de levensverwachting. Pensioenfondsen weten al enige jaren dat de levensverwachting van haar deelnemers sneller stijgt dan dat zij hebben voorzien in hun (doorsnee) premiestelling. Maar er waren in de afgelopen 10 jaar drie crises met kelderende dekkingsgraden nodig om iedereen in ons land te overtuigen van de noodzaak om later met pensioen gaan. Voor veel pensioenfondsen beweegt de dekkingsgraad – de verhouding tussen de beleggingen en de pensioenverplichtingen van datzelfde fonds gewaardeerd tegen een risicovrije rentevoet – zich al tijden onder de vereiste 105%.

Zowel het langlevenaanpassingsmechanisme als het rendementsaanpassingsmechanisme in het Pensioenakkoord moeten er voor gaan zorgen dat sociale partners zich niet (meer) rijk rekenen ten laste van de solvabiliteit van het pensioenfonds. Stijgt de levensverwachting, dan moet de pensioenleeftijd opschuiven, ook al is op dat moment de dekkingsgraad voldoende. Daarnaast moeten meevallers in de beleggingen worden gereserveerd voor mindere jaren. Deze kunnen niet worden uitgegeven aan premieholidays of andere voordelen voor bepaalde stakeholders in het fonds. De keerzijde is dat pensioenfondsen langer de tijd krijgen om tegenvallers in te lopen. Dat heeft het risico dat het vermogen sneller wordt uitgehold ten gunste van oudere en/of gepensioneerden en ten koste van de jongere deelnemers. De solidariteit kraakt in alle voegen.

‘Zeker en vast pensioen’

Pensioenfondsen krijgen de vrijheid om te kiezen voor een – in nominale termen – zeker pensioen of een geïndexeerd (reëel) pensioen dat mee ademt met het rendement van het pensioen. Het ‘zeker en vast’ pensioen moet een aanzienlijk hogere zekerheid kennen dan nu het geval is. Bij een ongewijzigd budget zal dat leiden tot lagere pensioenen en hogere buffers. Het premie-, beleggings- en toeslagenbeleid moeten op de hoge zekerheid zijn afgestemd. Dat maakt het pensioenfonds de facto tot een levensverzekeringsmaatschappij en het werpt de vraag op of een pensioenfonds wel de meest geschikte uitvoerder is van zo’n pensioenregeling? Een levensverzekeringsmaatschappij heeft op allerlei terreinen schaalvoordelen en zou in staat moeten zijn om een betere propositie te doen.

Zacht pensioen

In de situatie van het meeademende, zachte pensioen delen deelnemers mee in de mee- en tegenvallers. Ten opzichte van een ‘zeker en vast’ pensioen mag je een hoger pensioen verwachten, maar dat is allerminst zeker. Het eindresultaat kan ook lager uitvallen. De aanspraak op pensioen wordt verweekt en krijgt – objectief gezien – het karakter van een defined contributionregeling. Met het zachte pensioen is nooit zeker wat het pensioeninkomen zal zijn. Voor een deelnemer kunnen de opgebouwde pensioenaanspraken en/of de toekomstige opbouw worden gekort. Maar ook de gepensioneerde is er niet zeker van dat het inkomen de volgende maand hetzelfde is. Dat vraagt heldere en ondubbelzinnige communicatie, maar vooral een goed begrip bij de deelnemer. Op straffe van pensioenkastijding mag geen enkele (publieke) gezagsdrager nog reppen van een eindloonnorm van 70% van het laatste salaris!

Invaren van pensioenrechten

De pensioenrechten die nu zijn opgebouwd, beschouwden velen als een ‘zeker en vaste’ pensioen. Ten onrechte, zo is gebleken, er was aldoor sprake van meeademende, zachte pensioenen. Een te lage dekkingsgraad gaat er toe leiden dat fondsen niet ontkomen aan het korten van pensioenaanspraken. Sociale partners, inclusief minister Kamp, zijn van mening dat deze verworven rechten zonder meer kunnen worden ingevaren in het nieuwe beleid van het fonds. Anders gezegd: het zou mogelijk moeten zijn om deze opgebouwde pensioenrechten ook te verweken. Hierdoor komt het voor zekerheid bestemde deel van de miljardenpotten binnen de fondsen direct beschikbaar voor toekomstig beleid. De dekkingsgraden verbeteren, zonder dat er extra euro’s naar de pensioenfondsen vloeien.

Worden de rechten niet ingevaren, dan bestaat de kans dat het pensioenfonds een tweesporenbeleid moet voeren. Een deel van het vermogen dient immers ter dekking van de reeds verworven en –theoretisch – harde rechten. Het andere deel van het vermogen dekt de verplichtingen van de meer reële, meeademende, pensioenregeling. Het is duidelijk dat belangenbehartigers van stakeholders alle juridische middelen uit de kast halen om het door sociale partners beoogde invaren te voorkomen.

Gevolgen Pensioenakkoord voor de jaarrekening

De nationale en internationale boekhoudregels kennen paragrafen die gericht zijn op de verwerking van pensioenverplichtingen in de jaarrekening. Ongeacht de standaard kan worden gesteld dat het meest wezenlijke onderdeel in de pensioenparagraaf de kwalificatie van de pensioenregeling is: defined benefit of defined contribution. Defined contributionregelingen leiden per definitie niet tot verplichtingen waarvoor een voorziening moet worden getroffen en de onderneming kan volstaan met het verwerken van de pensioenpremie in de winst- en verliesrekening en de vereiste toelichting. Voor defined benefitregelingen ligt dat anders. Internationale boekhoudregels schrijven veelal voor dat op basis van de Projected Unit Credit methode moet worden vastgesteld wat de pensioenverplichting is. En er moet een voorziening worden getroffen als de pensioenverplichting de bezittingen die ter dekking dienen overstijgt. Door het toepassen van de Projected Unit Credit methode, waarbij rekening gehouden wordt met toekomstige salaris- en pensioenverhogingen, is dat vaak het geval.

Richtlijn 271 Personeelsbeloningen

De Nederlandse boekhoudstandaard die ziet op pensioen, Richtlijn 271, wijkt sinds 2009 af van wat internationaal gangbaar is. Er wordt onderscheid gemaakt tussen toegezegde bijdrage- en toegezegd pensioenregelingen, maar het is voor een toegezegd-pensioenregeling niet noodzakelijk om de verplichting te bepalen op basis van de Projected Unit Credit methode. De accountant moet zich richten op verplichtingen in de vorm van bijbetalingen, zoals die bijvoorbeeld bestaan in de vorm van herstelpremies voor een pensioenfonds met een te lage dekkingsgraad. In dit verband is het noodzakelijk om te bezien hoe de zekerheid in het ‘zeker en vast’ pensioen of voor de opgebouwde rechten, als invaren niet haalbaar blijkt, geborgd gaan worden. De hoge zekerheid die aan deze rechten is verbonden, kan worden ‘afgekocht’ met hoge premies of met de toezegging van de onderneming om bij te springen bij een dekkingstekort. In het laatste geval zal de accountant concluderen dat er sprake is van een verplichting waarvoor een voorziening moet worden getroffen. In het eerste geval zal de accountant moeten beoordelen of er in de premie elementen zijn opgenomen die zien op herstel van de financiering van reeds opgebouwde pensioenrechten.

Voor het meeademende, zachte pensioen zal de accountant vaak tot de conclusie komen dat er sprake is van een pensioenregeling waarbij er voor de onderneming geen verplichting bestaat tot het betalen van aanvullende bijdragen als er sprake is van een tekort bij het fonds. Vanuit het perspectief van de onderneming een toegezegde-bijdrageregeling dus. Het feit dat voor de deelnemers sprake is van een geïndexeerde middelloonregeling doet daar niet aan af. Het actuariële risico, inclusief het beleggingsrisico, ligt immers bij hen en niet bij de onderneming.

IAS 19 Employee Benefits

Ook bij internationale boekhoudregels wordt de kwalificatie van een ‘zeker en vast’ of meeademend pensioen relevant. Op 15 juni 2011 heeft de International Accounting Standards Board de pensioenrichtlijn IAS 19 herzien. Een van de wijzigingen ziet op (de gevolgen van) het delen van risico in een pensioenregeling en dit is een belangrijk resultaat van een lobby die de Nederlandse overheid en andere betrokkenen hebben gevoerd. De wijziging ziet niet zozeer op de kwalificatie, als wel op het meer indirecte gevolg voor de verplichtingen van de onderneming. Financieringsafspraken bij een meeademend pensioen kunnen in de praktijk betekenen dat de onderneming nooit is gehouden meer te betalen dan een vooraf bepaalde, kostendekkende premie. Zo’n bovengrens aan de premie mag worden meegenomen in de berekening van de verplichting, die daardoor ook nihil kan zijn. Bij een ‘zeker en vast’ pensioen ligt een overeengekomen maximum aan de premie minder voor de hand. Een plafond aan de verplichting is dan niet aan de orde, maar de hoge financieringsgraad die zekerheid vergt zou in combinatie met een nominaal pensioen juist tot een actiefpost kunnen leiden. Of die actiefpost als zodanig mag worden verwerkt of moet worden afgeboekt, hangt af van het antwoord op de vraag of het actief in de toekomst kan leiden tot lagere premies. Daarover zal het nieuwe Financiële Toetsingskader, waarin de financiële spelregels van het Pensioenakkoord worden vastgelegd, uitsluitsel moeten geven.

Adviestips

Het Pensioenakkoord is gesloten met het oog op het domein van sociale partners, bedrijfstakpensioenfondsen en CAO’s. Veel van de gemaakte afspraken zijn onuitvoerbaar voor ondermeningen met verzekerde pensioenregelingen. Het is goed om te weten dat:

• het onderscheid tussen een ‘zeker en vast’ pensioen en een zacht pensioen vooral relevant is voor pensioenregelingen die worden uitgevoerd door ondernemings- of bedrijfstakpensioenfondsen. Voor uw controleklanten met een verzekerde regeling kan evenwel de herziening van IAS 19 van belang zijn voor het al dan niet (moeten) treffen van een voorziening;
• de keuze tussen een ‘zeker en vast’ pensioen en een zacht pensioen gevolgen kan hebben voor de verwerking van pensioen in de jaarrekening. Een ‘zeker en vast’ pensioen kan voor ondernemingen die hun regeling bij een pensioenfonds hebben ondergebracht, gaan betekenen dat aanvullende betalingen verschuldigd zijn in het geval van een tekort bij het fonds. Daarvoor moet in voorkomend geval een voorziening worden getroffen (alinea 311 van Richtlijn 271).
• er – nu meer dan voorheen – redenen zijn waarom voor een toegezegd pensioenregeling geen verplichting in de balans zal hoeven te worden opgenomen. Een adequate toelichting blijft echter vereist! Zorg er voor dat de toelichting op orde is en de gebruiker van de jaarrekening het benodigde inzicht (in de achterliggende reden voor het niet opnemen van een verplichting) geeft.
• een controlerend accountant uitsluitend nog mag adviseren in het verlengde van de conclusies uit de controlewerkzaamheden, althans naar de mening van de AFM. Een gestructureerd werkprogramma voor de controle van het pensioendossier geeft, in combinatie met de matige kwaliteit die pensioenuitvoerders regelmatig leveren, volop advieskansen richting uw controleklanten! Zeker bij de verzekerde regelingen.

[Drs. Roel Nass, actuaris AG (l.) en drs. Jack Borremans zijn partner bij LNBB actuarissen + pensioenconsultants te Soest en Dordrecht. Zie www.lnbb.nl, of Twitter @LNBB_NL. Voor specifieke informatie over Richtlijn 271, zie www.rj271pensioen.nl. Hier vindt u een artikel van beide auteurs over dit onderwerp, geplaatst in Accountancynieuws nummer 6 van 20 maart 2009.]