Sinds de kredietcrisis is de druk op het convergentieprogramma toegenomen, gezien het grote belang van een gelijke verwerking van financiële instrumenten en verzekeringscontracten in de jaarrekening van banken en verzekeraars. De G20 heeft de IASB en de FASB al een aantal keren opgeroepen om alles in het werk te stellen om de deadline van 1 juli 2011 te halen. Deze datum ligt extra gevoelig, omdat per 1 juli 2011 een aantal IASB-leden zal aftreden, onder wie  voorzitter Sir David Tweedie. Het zal inmiddels bekend zijn dat deze deadline niet zal worden gehaald. De IASB en de FASB hopen wel dat in 2011 de belangrijkste besluiten in zogenoemde ‘ballots’ (conceptstandaarden) kunnen worden gepubliceerd. Maar op deelterreinen zoals macrohedging (het hedgen op portfoliobasis) zal zelfs deze uitgestelde deadline niet worden gehaald (aldus de planning van de IASB zelf).

Vier ‘majors’ en drie obstakels

In 2010 is de IASB gaan snijden in de vele convergentie-onderwerpen die op de agenda stonden. Een aantal onderwerpen, zoals het onderscheid tussen eigen vermogen en vreemd vermogen, werd in de ijskast gezet en men besloot zich te concentreren op 4 belangrijke onderwerpen (majors): financiële instrumenten, leasing, omzeterkenning en verzekeringscontracten. De IASB hoopt in de loop van 2012 deze standaarden definitief te publiceren met een waarschijnlijke ingangsdatum van 1 januari 2015 of 2016. Wie de vergaderingen van de IASB volgt, zal het niet ontgaan zijn dat er een aantal onderwerpen is waar de IASB en FASB lijnrecht tegenover elkaar staan. Deze obstakels zullen toch uit de weg moeten worden geruimd om het convergentieprogramma succesvol af te sluiten. Hiernavolgend behandel ik drie onderwerpen die wat mij betreft boven aan de lijst staan van deze obstakels.

1. Verzekeringscontracten: behandeling winstmarge

In de Exposure Draft Insurance contracts (juli 2010; ED 2010/8) worden twee modellen gepresenteerd voor de behandeling van de in een verzekeringscontract aanwezige winstmarge. Deze marge weerspiegelt kort gesteld het verschil tussen (verwachte) premie-inkomsten en de verwachte claims. In het eerste model, dat wordt gesteund door de IASB en hoofdzakelijk wordt gepresenteerd in de ED, wordt rekening gehouden met de effecten van onzekerheid van deze toekomstige kasstromen. Het verzekeren van de nadelige effecten van natuurrampen zal bijvoorbeeld meer risico in zich bergen dan een portefeuille levensverzekeringscontracten waarbij de wet van de grote getallen kan worden gehanteerd. Deze onzekerheid wil de IASB tot uitdrukking brengen door middel van een extra bedrag (‘risk adjustment’) dat bij de verzekeringsverplichting wordt opgeteld.

Deze risico-aanpassing wordt omschreven als het bedrag dat de verzekeraar zou willen betalen om van dit risico af te komen. Blijft er vervolgens nog een verwachte marge over (op het moment van sluiten van het contract), dan wordt dit een residumarge (‘residual margin’) genoemd. Deze residumarge wordt niet ineens als winst genomen, maar over de looptijd van het contract verspreid. De risico-aanpassing is feitelijk ook een soort marge (een vergoeding voor onzekerheid), maar deze dient wel degelijk in de loop van de contractperiode te worden aangepast op basis van veranderingen in het risicoprofiel van het contract. Toenemende onzekerheid over de hoogte van de claimbedragen leidt bijvoorbeeld tot een hogere totale verplichting en daarmee tot een verlies.

De FASB ziet niets in een risico-aanpassing en wil feitelijk slechts een enkele samengestelde marge (‘composite margin’) presenteren. De belangrijkste reden is dat er geen geaccepteerd waarderingsmodel is ter berekening van deze risico-aanpassing. De FASB acht het model verder moeilijk uitlegbaar aan gebruikers en niet consistent met andere projecten zoals omzeterkenning. In de laatste vergadering vóór het sluiten van deze editie stonden de Boards nog lijnrecht tegenover elkaar. Na uitgebreide discussies bleek dat een grote meerderheid van de IASB het risico-aanpassingsmodel steunt, terwijl de FASB in even grote meerderheid voor het andere model stemde.

2. Saldering financiële activa met financiële verplichtingen

Het is algemeen bekend dat de salderingsvoorwaarden van IFRS strenger zijn dan die onder US-GAAP. Het gaat met name over ‘master netting agreements’ die een bank of een verzekeraar met een tegenpartij afsluit en die de instelling het recht geeft om uitstaande schulden en vorderingen met elkaar te verrekenen indien de tegenpartij in gebreke blijft. De steen des aanstoots is het feit dat in US-GAAP de mogelijkheid bestaat om (bij wijze van uitzondering en onder bepaalde voorwaarden) de reële waarde van derivaten en terugkoopovereenkomsten vallend onder een dergelijke ‘master netting agreement’ met elkaar te salderen. Onder IFRS is dit niet toegestaan.

De balanstotalen van de Amerikaanse banken en verzekeraars zullen aanzienlijk stijgen indien US-GAAP de strengere salderingsvoorwaarden van IFRS overneemt. Dit ligt voor de VS-banken extra gevoelig, omdat sommigen nu al door toezichthouders zijn onderworpen aan maximale leverageratio’s. Vanwege het belang van een gelijk speelveld hebben de IASB en de FASB onlangs voorstellen gedaan (ED 2011/01) die de strengere IFRS-voorwaarden overnemen. In de afgelopen mei-vergadering van de IASB en de FASB werd het commentaar op deze ED besproken. Daaruit bleek dat veel respondenten convergentie op dit onderwerp van zeer groot belang achten. Hoe dan ook, de achterban was zeer verdeeld over de voorstellen. Opmerkelijk was dat ook de toezichthouders op banken verdeeld waren. De Amerikaanse toezichthouder pleitte voor het US-GAAP-model, zoals overigens ook de meeste banken en hun belangenorganisaties. Veel IASB-leden bleken niets te voelen voor een aparte behandeling van ‘master netting agreements’ terwijl de FASB-leden hier nadrukkelijk wel naar willen kijken hetzij in enge zin (alleen de agreements), hetzij in brede zin door rechten op onderpand in de salderingsbepalingen te betrekken.

3. Afwaardering op kostprijs gewaardeerde financiële activa

Binnen de IASB en de FASB is er overeenstemming dat verwachte kredietverliezen op uitstaande vorderingen sneller moeten worden genomen. Men vindt over het algemeen dat de kredietcrisis heeft aangetoond dat het huidige model op basis van ‘incurred losses’ de verliezen te laat, maar ook te weinig aan het licht heeft gebracht. Kort en goed: de IASB en de FASB willen overgaan van een ‘incurred loss model’ naar een ‘expected loss model’ waarin meer op basis van verwachtingen van het verloop van economische cycli de verliezen moeten worden genomen. Dit klinkt weliswaar mooi maar de IASB en de FASB verschillen in mening over de periodetoerekening van deze verwachte kredietverliezen.

De FASB is er voorstander van de verwachte kredietverliezen ineens bij het verstrekken van de lening te boeken. De IASB meent vooral dat de interestbaten niet te hoog moet worden voorgesteld en meent dat gedurende de looptijd een bedrag moet worden afgezonderd ter bestrijding van de verwachte kredietverliezen. Na lange en soms verhitte discussies hebben de IASB en de FASB uiteindelijk overeenstemming bereikt. De kredietportefeuilles van bijvoorbeeld banken moeten worden verdeeld in een ‘good book’ en een ‘bad book’. In het slechte boek zitten leningen die feitelijk onder bijzonder beheer vallen en waarbij het streven is nog zoveel mogelijk te innen. In het goede boek zitten leningen waarbij het beheer nog wel is gericht op het innen van rente- en aflossingskasstromen. Verwachte verliezen in het slechte boek moeten ineens worden genomen.

In het goede boek worden verwachte verliezen gespreid over de looptijd genomen, tenzij de verwachte verliezen in de nabije toekomst (‘foreseeable future’) hoger zijn dan het tot dan toe opgebouwde bedrag. De verwachte verliezen in de foreseeable future vormen dus de bodem (floor) van de kredietvoorziening. De foreseeable future moet ten minste 12 maanden bedragen. Er is zeer veel kritiek gekomen op deze ‘floor’ in het goede boek en vooral sommige IASB-leden lijken hun geduld te verliezen om op dit punt nog aan de VS-benadering tegemoet te komen. De gezamenlijke staf gaat nu weer een nieuw model uitwerken dat deze maand zal worden besproken. Het hoeft geen betoog: ook op dit gebied hebben de IASB en de FASB nog een hele weg te gaan om te voorkomen dat het convergentieproject zelf een impairment zal moeten ondergaan.

[Ralph ter Hoeven is partner bij Deloitte, hoogleraar externe verslaggeving aan de Rijksuniversiteit Groningen en lid van de Working Group Employee Benefits van de IASB.]