Een poortwachter moet een zekere onverstoorbaarheid hebben. Die van Doornroosje voldoet daaraan voor 100%. De ‘Queen’s Guard’ laat zich – zoals bekend – evenmin afleiden. De Grieken letten alleen op zichzelf. Tegenwoordig zijn accountants ook poortwachters.

Accountants als poortwachter? Bij welke poort? Met een wakend oog tegen wie binnen komt of tegen wat er uit gaat? Kortom: waaruit bestaat die poortwachtersfunctie? En is die beperkt tot de toeristische aantrekkingskracht daarvan, of gaat het er echt om? En niet – zoals ik in mijn accountantsopleiding leerde – als bij de wacht die bij dat ‘bloemetje van Catharina’ werd gezet. Het NBA-adviesrapport uit oktober 2011 (‘Verbreding poortwachtersfunctie; meer zekerheid bij meer informatieve rapportages’) moet uitsluitsel kunnen geven. Daarom heb ik dat rapport maar eens gedownload, uitgeprint en bestudeerd.

Op bladzijde 3 wordt duidelijk dat het niet om een nieuwe functie gaat. In het najaar van 2010 deden Tweede Kamerleden ‘een … appèl aan het accountantsberoep om haar zogenoemde poortwachtersfunctie te versterken’. Die functie bestond dus al, maar werd misschien niet altijd zo genoemd, en zij moest worden versterkt. De functie of de vervulling ervan? Dat maakt natuurlijk wel een verschil. In het Adviesrapport komt dat niet aan de orde. Versterking wordt daarin verbreding. Dat is nadat het NBA in november 2010 om verbreding vroeg; niet om versterking. De in april 2011 gestarte Commissie heet dan ook niet ‘Commissie Versterking Poortwachtersfunctie’, maar ‘Commissie Verbreding Poortwachtersfunctie’.

De opdracht voor de Commissie is niet in het adviesrapport opgenomen. Het adviesrapport is overigens ook beperkt van opzet en inhoud. De Commissie geeft aanbevelingen. Maar doet dat (vrijwel) zonder argumentatie. Welk onderzoek heeft de Commissie gedaan? Zo blijft het wezenlijk bij een verlanglijstje. Dat mag eigenlijk niet verwonderen: de Commissie heeft al na 4 maanden (inclusief zomervakantie) gerapporteerd.

Ten grondslag aan het appèl van de Tweede Kamerleden ligt – als gevolg van de kredietcrisis – ‘een verhoogd risicobesef bij het maatschappelijk verkeer’. Dat is een algemeenheid die als zodanig weinig aanknopingspunten biedt. De Commissie de Wit ziet de behoefte ‘om risico’s eerder te signaleren en beter te beheersen’. De al genoemde Tweede Kamerleden hebben ‘expliciet de wens geuit dat de accountant zijn poortwachtersfunctie effectiever en stringenter uitoefent’.

Nog steeds op bladzijde 3 van het rapport blijkt het te gaan om Organisaties van Openbaar Belang (OOB). En zo langzamerhand begin ik te begrijpen dat de poortwachtersfunctie niets anders is dan de aloude functie van de openbare accountant. Bij Limperg is dat de functie van ‘vertrouwensman in het maatschappelijk verkeer’. Bindenga spreekt van de ‘integrale accountantsfunctie’. En hij trekt de lijn naar het accountantsoordeel en diens deskundigheid. ‘Zonder uitbreiding van deskundigheid zal het oordeel verschralen tot constateren en zal de functie verdwijnen’ (A.J. Bindenga, Het vrije beroep van accountant, 1973, blz. 279). Eddy Vaassen zal hetzelfde op het oog hebben. Hij zegt op 4 november 2011 in zijn oratie dat het niveau van de opleiding registeraccountant omhoog moet. Dat is heel iets anders dan functieverbreding. Maar als je zou denken dat het om functievervulling gaat, zou je kunnen bedenken dat die niet zo goed was en – met nog een stapje verder – dat de accountant hierin kan zijn tekortgeschoten. Vandaar misschien deze capriolen van een poortwachter die zich nu breed wil maken?

Ik denk dat de Commissie de Wit een goed begin maakte met de behoefte die zij zag om risico’s eerder te signaleren en beter te beheersen. Het model van de jaarrekening (verantwoording) schiet daarvoor tekort. Sinds Bindenga is dat gat gevuld: vanaf 1984 door registercontrollers (risico en beheer), en vanaf 1994 door registervaluators (risico en beleid). Met de accountant vormen zij een mooi driemanschap om winst, verwachte geldstromen en risico’s in beeld te brengen. Dat is nog eens wat anders dan de veronderstelling van een ‘going concern’.