De pensioenfondsen rapporteren telkens stijgende tekorten en onderdekkingen. Voor de gemiddelde pensioengerechtigde of deelnemer in een pensioenfonds is het allemaal niet altijd even duidelijk. In een gezamenlijke krantenadvertentie stelden de vijf grootste pensioenfondsen dat er ‘wat aan de hand is met uw pensioen’. Zij geven echter aan dat men wel zeker kan zijn van een pensioen. Er is dus een pensioen, maar mogelijk niet het pensioen dat was toegezegd of verwacht. Vanuit de pensioenfondsen zelf zijn geluiden te horen dat het allemaal wel mee zal vallen en dat het spaarvarken beter gevuld is dan ooit. Er zou zo'n 800 miljard euro in zitten. Een record. Hoeveel het echt is, en of het voldoende is voor alle toezeggingen, is onduidelijk. Een willekeurige vergelijking: de afdeling vermogensbeheer van Golden Sachs beheert een vermogen van 630 miljard euro. We zijn wel rijk in Nederland: in maart 2010 rapporteerde het CBS een gezamenlijk vermogen van 1.668 miljard euro. Dat omvat naast pensioenrechten het spaargeld, de beleggingen en verzekeringspolissen. Tel daar de waarde van huizen (1.431 miljard euro) bij onder aftrek van de hypotheekschulden en er is sprake van een vermogen van 2.400 miljard euro. Dat komt neer op 325.000 euro per huishouden.

De beleggingen lijken zich spectaculair te hebben hersteld van de kredietcrisis. In november 2008 stond de AEX nog op 220 punten, momenteel staat die ruim boven de 300 punten. Goed nieuws is er ook over de aantrekkende economie: in 2011 daalt het begrotingstekort naar verwachting van 6 naar 3,5%. De Europese Bank-presidenten en onze demissionaire minister van Financiën voorspellen dat er toch geen double dip komt. Dus iedereen haalt weer even opgelucht adem. Massale werkloosheid is de afgelopen jaren uitgebleven. En dat de formatie zo lang duurt is niet onlogisch, gezien de uitslag van de verkiezingen.

Maar, zoals gezegd, de pijn zit in de waarde van de pensioenen die zijn beloofd. De rente is dramatisch gedaald. In de afgelopen periode schommelde de tien-jaars marktrente rond de 4%; in 2010 is dat 2,5%, een historisch laag cijfer. En dat geeft zijn weerslag in de actuele waarde-berekening die pensioenfondsen moeten hanteren om hun toezeggingen te becijferen. Sinds 2006 is hiervoor de marktrente bepalend. Een hoge rente geldt als een indicatie van toekomstige rendementen en dan volstaat een lager bedrag om het doel van het toegezegde pensioen te bereiken. Maar als de rente laag is, moet de reservering voor het pensioen juist hoog (hoger) zijn; er komt dan niet zoveel rendement meer bij.

Heldere communicatie met de pensioengerechtigden lijkt hier een belangrijk punt. Er moet een duidelijk geformuleerd toekomstperspectief komen, dat ook bijvoorbeeld een verklaring geeft voor de gehanteerde rentepercentages in relatie tot de gerealiseerde en verwachte rendementen op beleggingen. Menig pensioenfonds verdiende de afgelopen tientallen jaren gemiddeld ruim meer dan de rente op staatsobligaties. Daar zaten crisisjaren bij, maar ook hele goede jaren. Ondertussen zit de pijn voor de gemiddelde Nederlander ook in de huizenprijzen: die zijn zo’n 8% gedaald en echt herstel lijkt niet in zicht.

Wie is wel gebaat bij lage rente? Huizenbezitters zouden nu goedkoper hun hypotheek kunnen oversluiten, maar dat zou volgens de banken niet gebeuren. Mensen die (ook) leven van hun spaargeld, merkten de koopkrachtaantasting al ver voor Prinsjesdag. Bedrijven kunnen goedkoper financieren, maar de risicobeoordeling door banken verandert niet louter door een lage(re) rente. Blijft de overheid als winnaar: de Staat leent steeds meer, maar wel goedkoper. De staatsschuld van zo’n 300 miljard euro is natuurlijk verdeeld over diverse leningen met verschillende looptijden, maar 2% minder rente over zeg 100 miljard euro is nu toch een lastenverlaging van 2 miljard per jaar.

Het geheel overziende lijkt een snel herstel van vertrouwen in de pensioenfondsen niet waarschijnlijk.